The Man Who Killed Don Quixote
Previously Unreleased
Carne y arena
Tiere
Grace Jones: Bloodlight and Bami
Setfoto Emanuela Scarpa Susanna Nicchiarelli over Nico, 1988

Nico: kunstenaar, overlever, doorrookt en Duits

In 1988 overleed zangeres en voormalig sixtiesicoon Nico. Regisseur Susanna Nicchiarelli en actrice Trine Dyrholm waren op het filmfestival van Rotterdam om hun indringende film Nico, 1988 over haar laatste levensjaren te vertonen. 'Ze had nergens spijt van, behalve dat ze was geboren als vrouw.'

Door Fritz de Jong

Als je Nico zegt, dan zeg je Velvet Underground. Dan zeg je Andy Warhol. En dan som je een lijstje op van alle beroemde mannen met wie ze in de sixties het bed deelde. Dat is in elk geval de insteek van een journalist die we Nico in Nico, 1988 zien interviewen in het midden van de jaren tachtig. De zichtbaar geïrriteerde Nico bijt hem toe dat ze net een nieuwe plaat heeft gemaakt en of ze het daar niet over kunnen hebben.
Trine Dyrholm kan zich wel wat voorstellen bij die reactie: "Toen ik veertien was, deed ik als zangeres mee aan de Deense voorronde van het Eurovisiesongfestival, met een liedje dat een grote hit werd. Jaren later, toen ik allang acteerde in films en het theater, waren er altijd mensen die daar als eerste over begonnen. Of ze hadden in een persmap iets gelezen over mijn rolletje in Festen, terwijl ik toen nog jong was en sindsdien hele andere dingen heb gedaan." Tegelijkertijd moet Dyrholm toegeven dat zij zelf ook heel weinig wist over de Nico van de jaren tachtig. "Ik zou een gesprek met Nico net zo onwetend zijn ingegaan als die journalist."
Susanna Nicchiarelli maakte — als zovelen — voor het eerst kennis met de stem van Nico op 'de plaat met de banaan' van The Velvet Underground. "Ik was op slag betoverd. Ze klonk als een vrouw maar ook als een man. Haar naam was androgyn. Ik moest meer over haar weten en ontdekte dat er niks klopt van Andy Warhols valse bewering dat ze "een vette junkie werd die verdween".
In Nico, 1988 volgt Nicchiarelli de zangeres in de drie jaren voorafgaand aan haar dood, op 18 juli 1988. We zien een grillige rockster met een uitgesproken artistieke visie, maar ook een vrouw die probeert om te gaan met haar drugsverslaving en die een band probeert te krijgen met een van haar vervreemde zoon.

Overlever
"De latere Nico was geen tragische figuur. Ze was een overlever. Veel van haar generatiegenoten waren jong opgebrand of bezweken aan een overdosis. Zij was verder gegaan. Ze vond het bevrijdend dat ze in niets meer leek op het door iedereen bewonderde fotomodel. De muziek die ze in de jaren zeventig en tachtig maakte was onverschrokken, ze was een voorloper van new wave en gothic, ze keek vooruit en omringde zich met jonge muzikanten. Het kon haar niet schelen wat mensen van haar vonden. Dat maakt me jaloers. Een deel van mij wil dat iedereen van mij en mijn films houdt, en als één iemand dan kritiek heeft kan ik daar wakker van liggen. Nico had die twijfel achter zich gelaten."
Dyrholm haalt een interview met Nico aan dat haar erg getroffen heeft. "Ze vroegen haar of ze ergens spijt van had. En nou ja, we hebben toch allemaal wel ergens spijt van? Ik zou best een paar dingen in Nico's leven kunnen aanwijzen, hoor. Maar zij zei: ik heb nergens spijt van, behalve dat ik ben geboren als vrouw. Voor mij was dat de sleutel tot haar karakter, het verklaarde voor mij waarom ze zo worstelde met haar schoonheid, met het moederschap en met de onderwaardering van haar kunstenaarschap."
Nicchiarelli: "Er is een neiging om vrouwen te definiëren door de mannen met wie ze omgingen en bij Nico is die neiging zelfs extreem. In de film laat ik opzettelijk weg dat Alain Delon de vader is van haar zoon Ari. Omdat hij later geen rol meer speelde, niet in het leven van Ari en niet in dat van Nico. De enige man die echt een stempel op Nico als kunstenares heeft gedrukt was Jim Morrison. Hij heeft haar aangemoedigd om haar eigen muziek en teksten te gaan schrijven."
In haar film mocht de muziek geen bijzaak worden. "De teksten zijn integraal onderdeel van haar personage, daarom zijn ze ook ondertiteld. Het was essentieel dat de actrice tijdens de concertopnamen tegelijkertijd zou zingen en spelen — veel drama voltrekt zich in die optredens. Ik zocht iemand die de nummers zelf kon zingen, niet iemand die de originele opnames van Nico zou nasynchroniseren."
Een extra uitdaging was de unieke stem van Nico: doorrookt en zwaar als een misthoorn. Vaak tegen het valse aan intonerend, en zwaar uit de bocht vliegend tijdens de mislukte optredens, die ook te zien zijn in de film. "Om zowel geweldig als verschrikkelijk te kunnen zingen had ik een hele goede zangeres nodig."

Duits
Nicchiarellli wist zeker dat Dyrholm een ideale Nico kon zijn. De Deense twijfelde aanvankelijk. "Fysiek lijk ik helemaal niet op haar en de liedjes die ik vroeger zong waren vrolijke meezingers, compleet het tegenovergestelde van de duisternis in Nico's werk." Voor de Italiaanse cineaste waren dat juist pluspunten. "Ik hou niet van te veel realisme in biopics, als je realisme wilt, kun je beter een documentaire maken. Doordat Trine niet te veel op Nico lijkt schept dat een bepaalde afstand tot het verhaal. Door die afstand ga je aandachtiger kijken, krijg je een scherper beeld van onze visie op de vrouw achter het icoon."
Ook de notie dat Dyrholm Deens is, sprak de regisseur aan. "Nico loog vaak dat ze Scandinavisch was. Ze had dan wel nergens spijt van, maar ze schaamde zich voor haar Duitse afkomst. Soms beweerde ze dat haar vader een verzetsheld was, of dat hij Joden hielp onderduiken. Maar hij was gewoon een Duitse soldaat. Het beeld van een Berlijn dat na de oorlog in puin lag is haar altijd bijgebleven en opent daarom de film. De breuk tussen haar en Lou Reed kwam deels doordat de Joodse New-Yorker haar steeds weer voor voor de voeten wierp dat 'haar' volk 'zijn' volk had uitgemoord."
In een van de visueel meest prikkelende scènes strijkt Nico met haar band neer in Neurenberg, op het monumentale  Reichsparteitagsgelände. "Ze ging regelmatig naar die plek, waar Hitler zijn partijtoespraken hield en waar Leni Riefenstahl Triumph des Willens filmde. Van haar geboorte in 1938 tot haar dood in 1988 was Nico een kind van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog. Ze ging dood vlak voordat de Muur viel. Voor haar is de oorlog nooit voorbijgegaan."


top
Artikelen
Go Short: When I Say Vagina... Waarom niet gewoon kut zeggen?
Tien jaar Go Short Deur naar de internationale filmwereld
Xtended: nieuw VR-programma in EYE Draaiduizelig door de vierde wand heen, en dan door de andere vijf
Xtended in Eye: My Name is Peter Stillman Verdwalen in het labyrint van Paul Auster
Stop de Spoilerfobie Een goede film kun je niet verpesten
Mei '68: De mythe en de films Waar is de revolutie gebleven?

Interviews
Robert Schwentke over Der Hauptmann 'We hebben niet meer de mentaliteit om de barbaren te verslaan'
Kaouther Ben Hania over Beauty and the Dogs 'Voor mij is Meriem Ben Mohamed een held'
Mahamat-Saleh Haroun over Une saison en France 'Vluchtelingen zijn geen stroom maar individuen'
Nanouk Leopold over Cobain Een jonge gids door de onderwereld van Rotterdam
Digna Sinke over Bewaren — of hoe te leven 'Wat leuk dat je dat vloerkleed nog hebt'
Chloë Zhao over The Rider Paarden, mensen en verhalen temmen in Pine Ridge
Samuel Maoz over Foxtrot 'Een bijbel inruilen voor een Playboy lijkt me gezond'
Marleen Jonkman over La Holandesa 'Dit mag je best een droomdebuut noemen'
Susanna Nicchiarelli over Nico, 1988 Nico: kunstenaar, overlever, doorrookt en Duits
Yan Ting Yuen en Robert Kosters over De achtste dag Crises uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst
Liu Jian over Have a Nice Day 'Het lijkt of mensen keuzes hebben, maar dat is niet zo'

Rubrieken
Thuiskijken
Boeken: 200 jaar Frankenstein Het monster leeft voort
Actie!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: Alles in Ordnung
Filmsterren
Kort
The Thinking Machine 17 Opmerkingen over het vormen van de abstracte verzamelingenleer


Recensies
The 15:17 to Paris Even een terreuraanslag verijdelen
Au revoir là-haut Kuifje en de Eerste Wereldoorlog
The Bastard Eén doorlopende Vatersuche
Beauty and the Dogs Een verkrachting in Tunesië
Bewaren — of hoe te leven Armbandje van kippenbotjes
Cobain Het is wel mijn moeder
Djam Alleen muziek mag over grenzen gaan
Foxtrot Als je zoon sterft, vooral veel water drinken
Der Hauptmann Als monsters langs de Duitse dorpen
Have a Nice Day Gangsters, aasgieren en schildpad-viagra
Het is gezien In de orkaan van volkswoede
Hobbyhorse Revolution Meisjes in galop
La Holandesa Stoerheid en broosheid in Chili
Lady Bird Verdriet duurt een liefdesliedje lang
Nico, 1988 Weg is eindelijk de mythe van de mannequin
Het oneindige zoeken In de ban van patronen
A Quiet Place Zenuwslopende stilte want de monsters horen alles
Ready Player One Spielberg zet zijn speeltje in de etalage
The Rider Een man een man, een paard een paard
Une saison en France De kille lichtstad
So Help Me God Galgenhumor in de rechtbank
Zama Apocalypse toen