Rester vertical
Raw
Get Out
Quality Time
The Other Side of Hope
Denial Nieuwe films over WOII

Van propaganda naar getuigenis

Verschillende nieuwe films en documentaires over WOII en de Holocaust stellen vragen bij hoe we herinneren en welke rol de film(geschiedenis) daar zelf in speelt. Why We Fight wordt Why We Film.

Door Dana Linssen

In de driedelige Netflix-documentairereeks Five Came Back, over vijf filmmakers die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog van Hollywood naar Washington begaven om films voor het Amerikaanse leger te gaan maken, is duidelijk te zien hoeveel verschillende stadia zij doorliepen. Het bekendste zijn natuurlijk de Why We Fight-films onder auspiciën van Frank Capra, onvervalste propaganda om te legitimeren waarom de Verenigde Staten zich in de oorlog begaven. Maar naarmate de oorlog vorderde, veranderden de regisseurs (die aanvankelijk ook niet terugdeinsden voor het naspelen of in scène zetten van oorlogsscènes indien ze die "gemist" hadden) van buikspreekpoppen in verslaggevers en toeschouwers. "Wat is het verhaal dat je aan de wereld vertelt als je alle glitz en glamour van Hollywood weglaat", vat Paul Greengrass (niet alleen bekend van de Bourne-films maar ook van politiek-historische films als Bloody Sunday over de burgeroorlog in Noord-Ierland, en United 93 over 9/11) de missie samen van elke filmmaker die zich met actualiteit en geschiedenis bezighoudt.  Why We Fight wordt Why We Film. Elke film(maker) zou daar een antwoord op moeten kunnen geven. Nadat John Ford en George Stevens door generaal Eisenhower waren aangewezen om D-Day te filmen, dronk Ford zich zowat in coma en werd hij eervol van zijn taak ontslagen, terwijl Stevens optrok tot aan de bevrijding van de concentratiekampen en zichzelf op het laatst alleen nog maar als getuige zag.

Vrijdagavondvermaak
Ruim zeventig jaar na het einde van WOII stelt iedere filmmaker die zich met de oorlog en de Holocaust bezighoudt die vraag: ben ik verslaggever, toeschouwer of getuige? Roep ik herinneringen op, of leg ik ze vast? Ook dit jaar is er in de aanloop naar de dodenherdenking van 4 mei bijna elke week een nieuwe film te zien die zich tot die vragen verhoudt. De reden dat Five Came Back zo interessant is, is omdat de docu-serie niet alleen filmgeschiedenis vertelt, maar door het opvoeren van hedendaagse pleitbezorgers van het vijftal, vragen rondom representatie en de inmiddels veel inniger link tussen Hollywood en het Pentagon actueel houdt. In hoeverre is ons onschuldige vrijdagavondvermaak niet ook de drager van een politieke boodschap? De vijf hedendaagse filmmakers gaan net niet zover dat ze die vraag ook op hun eigen werk toepassen, en regisseur Laurent Bouzereau, vooral een ervaren making-of-regisseur, vraagt helaas ook niet door.
Ook de Britse speelfilm Their Finest kijkt aanvankelijk op die licht-kritische manier naar de rol die de filmindustrie had in de oorlog. Regisseuse Lone Scherfig focust daarbij op een ondergeschikt perspectief: dat van vrouwen die dankzij de afwezige mannen een kans kregen. In die zin is het net zoals bijvoorbeeld Hidden Figures een noodzakelijke film: revisionistische geschiedschrijving, verborgen verhalen boven tafel halen, vertellen is voor nu genoeg, het wegen komt later.
Their Finest is vooral een effectieve en innemende romántische film, over de liefde tussen scenarioschrijfster Catrin Cole, ingehuurd omdat de propagandafilms voor de thuisblijvers wel een "vrouwelijke touch" konden gebruiken, en haar baas. Vooral de eerste helft van de film geeft aardige inkijkjes in de filmindustrie, de rol van migranten en de vraag hoe verhalen over helden aan het front de moraal van de achterblijvers hoog konden houden. Daarna verandert de oorlog steeds meer in een decor. Het doet je afvragen waarom makers dit soort verhalen willen vertellen. Denken ze dat we door het liefdesverhaal de oorlog beter begrijpen? Of had het net zo goed een andere setting kunnen zijn? Vragen die onverminderd actueel zijn in het jaar waarin La vita è bella zijn twintigste verjaardag viert.

Genrefilms
Waargebeurde verhalen liggen ook ten grondslag aan Alone in Berlin (Hans Fallada's boek over een echtpaar dat ansichtkaarten met anti-Hitler-teksten verspreidt) en Denial, over het proces dat Holocaust-ontkenner David Irving aanspant tegen professor Holocaust-studies Deborah Lipstadt. Het ene een politiethriller, het andere een rechtbankdrama. En met name dat laatste genre levert een aantal scherpe en heldere dilemma's op. Lipstadts these wordt aan het begin van de film uiteengezet: "Holocaustontkenning is een sleutel om de deur naar iets anders te openen." De film draait om de vraag wat dat "andere" dan is? Waarom zou je iets willen ontkennen waar bewijzen voor zijn, waar getuigen voor zijn? Die vraag wordt extra wrang als blijkt dat het in het proces juist daar níet om mag gaan, het gaat niet om de waarheid van de geschiedenis, en daarom mogen de overlevers niet zelf getuigen, ook omdat, aldus een van Lipstadts advocaten, overlevers notoir slechte getuigen zijn. Hier worden recht, rechtvaardigheid en rechtspraak tot het uiterste tegen elkaar uitgespeeld. Haar andere advocaat zegt het nog wat cruer: "Het gaat niet om herinneren, maar om forensics." Waar Son of Saul twee jaar geleden nog een vorm van getuigenis kon zijn, vallen deze vier producties eerder op het terrein van de forensics: verhalen ten dienste van de geschiedenis (en soms de geschiedenis ten dienste van het verhaal). Maar misschien moeten wij eerst herinneren om te kunnen getuigen?


Alone in Berlin | | Groot-Brittannië, 2016 | Regie Vincent Pérez | Met Emma Thompson, Brendan Gleeson, Daniel Brühl | 103 minuten | Distributie Paradiso | Te zien vanaf 27 april
Denial | | Verenigde Staten/Groot-Brit­tannië, 2016 | Regie Mick Jackson | Met Rachel Weisz, Tom Wilkinson, Timothy Spall | 110 minu­ten | Distributie eOne | Te zien vanaf 6 april
Five Came Back | | Verenigde Staten, 2017 | Regie Laurent Bouzereau | 3 delen, 59/67/69 minuten | Te zien vanaf 31 maart via Netflix
Their Finest | | Groot-Brittannië, 2017 | Regie Lone Scherfig | Met Gemma Arterton, Sam Claflin, Bill Nighy | 117 minuten | Distributie The Searchers | Te zien vanaf 13 april
top
laatste nummer

Artikelen

april 2017
Nieuwe films over WOII Van propaganda naar getuigenis
Imagine Film Festival Mode draagt de dood al in zich

Interviews

april 2017
Julia Ducournau over Raw 'Fucking kannibaal!'
Alain Guiraudie over Rester vertical 'De grenzen van onze seksuele identiteit zullen vervagen'
Ben Wheatley over Free Fire 'De pistolen moesten bij de personages passen'
Daan Bakker over Quality Time 'Ga je mee, of blijf je je verzetten?'
Marco De Stefanis over Waiting for Giraffes 'Zelfs het broodje humus is politiek'
Interview Lauge Nielsen, scheidend Pathé-directeur 'Mensen komen voor de inhoud'
Ties Schenk over Monk 'Die extremen zitten in mijzelf'
Tobias Nölle over Aloys 'Ik wil toegang tot het brein van mijn personages'

Rubrieken

april 2017
Actie!
Kort
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken Het lot van de moderne spion
Op ooghoogte: Albanië
Filmsterren
Thuiskijken
Andy at the movies
Boeken
The Thinking Machine 6 Pieces of Spaces



laatste nummer

Recensies

april 2017
20th Century Women Iemand laten opgroeien
Aloys Geloof in je onzichtbaarheid
Bram Fischer Water is sterker dan steen
Chez nous (Lucas Belvaux over) Blauwdruk voor sluiks fascisme
Free Fire Schietpartij van anderhalf uur
Get Out 'Waar het natuurlijk echt om draait is slavernij'
Ghost in the shell De gemodificeerde mensheid
Glory Eerlijk duurt niet lang
The Islands and the Whales Pamela Anderson op de Faeröer eilanden
Lady Macbeth (William Oldroyd over) Hoepelrok als vogelkooi
The Lost City of Z Waar is de tropenkolder?
Monk Prettig gestoord
Orpheline (Arnaud des Pallières en Christelle Berthevas over) 'Waarom kon ik niet Tarzan of Superman zijn?'
Oscuro animal Beest op de loer
The Other Side of Hope Aki Kaurismäki's verschoppelingen
Passage — A Boat Movie Rivieren volgend door oneindig laagland
Quality Time Dolende dertigers
Raw Kannibalisme en coming-of-age
Rester vertical Zelfbevrijdiging
Voir du pays Gespleten eiland
Waiting for Giraffes Niet de zee maar het aquarium